𝐂𝐇𝐄̂́ Đ𝐎̣̂ 𝐀̆𝐍 𝐔𝐎̂́𝐍𝐆 𝐂𝐇𝐎 𝐓𝐑𝐄̉ 𝐓𝐔̛̣ 𝐊𝐘̉: 𝐇𝐈𝐄̂̉𝐔 Đ𝐔́𝐍𝐆 – 𝐓𝐑𝐀́𝐍𝐇 𝐋𝐀̂̀𝐌 𝐓𝐔̛𝐎̛̉𝐍𝐆 – 𝐇𝐎̂̃ 𝐓𝐑𝐎̛̣ 𝐊𝐇𝐎𝐀 𝐇𝐎̣𝐂.

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh, hình thành sớm và kéo dài suốt đời. Cho đến nay, không có chế độ ăn nào có thể “𝐜𝐡𝐮̛̃𝐚 𝐤𝐡𝐨̉𝐢” tự kỷ.

Tuy nhiên, dinh dưỡng vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ sức khỏe thể chất, hành vi và khả năng tham gia can thiệp của trẻ.

Trong thực tế, rất nhiều thông tin sai lệch về ăn uống cho trẻ tự kỷ đang lan truyền, khiến phụ huynh lo lắng, áp dụng các chế độ ăn kiêng không cần thiết, thậm chí gây hại.

𝗡𝗛𝗨̛̃𝗡𝗚 𝗤𝗨𝗔𝗡 Đ𝗜𝗘̂̉𝗠 𝗦𝗔𝗜 𝗣𝗛𝗢̂̉ 𝗕𝗜𝗘̂́𝗡 𝗛𝗜𝗘̣̂𝗡 𝗡𝗔𝗬:

1. “Chỉ cần ăn kiêng là trẻ sẽ hết tự kỷ”

Đây là hiểu lầm nghiêm trọng. Tự kỷ không phải do thực phẩm gây ra, cũng không thể điều trị bằng chế độ ăn. Các can thiệp có hiệu quả được công nhận hiện nay vẫn là can thiệp giáo dục – hành vi – tâm lý – y học, dựa trên bằng chứng khoa học.

2. “Chế độ ăn không gluten – không casein (GFCF) là bắt buộc với mọi trẻ tự kỷ”

Chế độ GFCF được lan truyền rộng rãi với niềm tin rằng gluten và casein “làm nặng triệu chứng tự kỷ”.

Khoa học nói gì?

– Các tổng quan hệ thống và thử nghiệm lâm sàng cho thấy chưa có bằng chứng nhất quán chứng minh chế độ GFCF cải thiện rõ rệt hành vi, giao tiếp hay nhận thức ở đa số trẻ tự kỷ.

– Các tổ chức y tế lớn không khuyến cáo áp dụng GFCF đại trà.

– Việc loại bỏ sữa và ngũ cốc có nguy cơ gây thiếu canxi, vitamin D, protein, đặc biệt ở trẻ kén ăn.

Chỉ nên áp dụng chế độ loại trừ khi trẻ có dị ứng, không dung nạp thực sự và phải có chỉ định chuyên môn.

3. “Một số thực phẩm như sữa, đường, ngũ cốc, trái cây sẽ làm trẻ ‘tự kỷ nặng hơn’”

– Hiện không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy các thực phẩm này gây ra hay làm nặng tự kỷ.

– Ngược lại, ngũ cốc nguyên hạt, rau củ, trái cây là nguồn cung cấp năng lượng, vitamin, khoáng chất và chất xơ cần thiết cho sự phát triển của trẻ.

4. “Các chế độ ăn đặc biệt (chống nấm, thải độc ruột, ít glutamate…) là phương pháp điều trị chính”

Những chế độ này chưa được y học chứng cứ công nhận, thiếu nghiên cứu chất lượng cao và không được khuyến cáo trong hướng dẫn lâm sàng quốc tế.

𝐊𝐈𝐄̂́𝐍 𝐓𝐇𝐔̛́𝐂 𝐂𝐇𝐔𝐀̂̉𝐍 𝐕𝐄̂̀ 𝐃𝐈𝐍𝐇 𝐃𝐔̛𝐎̛̃𝐍𝐆 𝐂𝐇𝐎 𝐓𝐑𝐄̉ 𝐓𝐔̛̣ 𝐊𝐘̉

Nguyên tắc cốt lõi: Ăn đa dạng – cân bằng – phù hợp cá nhân.

Trẻ tự kỷ không cần chế độ ăn “đặc biệt”, nhưng cần:

– Đủ đạm (thịt, cá, trứng, đậu).

– Tinh bột phức hợp (cơm, khoai, ngũ cốc nguyên hạt).

– Chất béo lành mạnh, đặc biệt omega-3 (cá béo).

– Rau củ và trái cây để bổ sung chất xơ, vitamin.

– Uống đủ nước.

Lưu ý về rối loạn ăn uống và tiêu hóa. Nhiều trẻ tự kỷ gặp:

– Kén ăn, ăn chọn lọc theo màu sắc – kết cấu.

– Táo bón, tiêu chảy, đầy hơi.

– Nguy cơ thiếu vi chất (sắt, kẽm, vitamin D…).

Vì vậy, theo dõi tăng trưởng, đánh giá dinh dưỡng định kỳ là rất cần thiết.

Gợi ý thực hành cho cha mẹ:

Không ép ăn, không biến bữa ăn thành cuộc chiến.

Giới thiệu món mới từng bước nhỏ, lặp lại nhiều lần.

Kết hợp can thiệp hành vi khi trẻ có khó khăn ăn uống.

Tham vấn bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi muốn thay đổi chế độ ăn.

THÔNG ĐIỆP TỪ KHOA TÂM THẦN- BỆNH VIỆN NHI TW:

Chế độ ăn uống lành mạnh không chữa được tự kỷ, nhưng giúp trẻ khỏe mạnh hơn, dễ tham gia can thiệp và cải thiện chất lượng sống.

Hãy cảnh giác với các thông tin chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội.

Mọi thay đổi lớn về ăn uống của trẻ cần dựa trên tư vấn chuyên môn.

“Thói quen ném đồ chơi – con hư hay một tín hiệu bố mẹ đang bỏ lỡ?”

Có một giai đoạn mà rất nhiều bố mẹ phải niệm thần chú “nam mô a di đà ohajat, con mình, không được oánh, không được oánh, phải nhẹ nhàng với con”. Đó chính là giai đoạn mà con chỉ cần không vừa ý là ném đồ đạc đang chơi, không vừa ý là quăng luôn xuống đất. Dù chúng ta có nhắc nhở nhưng tình hình vẫn không khá lên là mấy, thậm chí còn phải áp dụng bàn tay phải với con.

Thực ra, phần lớn trường hợp các con mắc thói quen này đều trong độ tuổi 1-3, và đây cũng không phải thói hư tật xấu. Nghe thì hơi vô lí nhưng đây chính là cách con giao tiếp với bố mẹ khi con chưa biết nói sao cho đúng.

1. Vì sao trẻ lại thích ném đồ?
🌱 Ở giai đoạn nhỏ (1–3 tuổi)
Con đang khám phá thế giới
Muốn biết: “Nếu mình ném món đồ này thì chuyện gì xảy ra nhỉ?”
Con chưa được học về nguyên nhân – kết quả
Vậy nên việc con ném đồ gần như là một “thí nghiệm khoa học” của trẻ

⚡ Khi con có nhiều năng lượng
Không ngồi yên lâu được
Cơ thể cần vận động
👉 Ném là cách xả năng lượng nhanh nhất

😣 Khi con có cảm xúc nhưng chưa biết diễn đạt: Bực, Chán, Không được đáp ứng
👉 Thay vì nói: “Con không thích” thì con chọn cách thể hiện cho bố mẹ thấy, vì chỉ cần ném đồ và khóc toáng lên là bố mẹ sẽ dỗ dành.

🎯 Khi con muốn thu hút sự chú ý: Bố mẹ bận, Không ai chơi cùng con. Ném đồ là cách nhanh nhất để bố mẹ nhìn mình và chú ý đến mình

2. Sai lầm phổ biến của bố mẹ
❌ La mắng ngay lập tức
Con sợ… nhưng không hiểu vì sao mình lại bị mắng và lần sau vẫn lặp lại

❌ Cho rằng “con hư”
Con bắt đầu tin rằng “Con là đứa hay làm sai”

❌ Ngăn cản nhưng không dạy thay thế
Chúng ta chỉ đưa ra mệnh lệnh “Không được ném!”, nhưng lại không giải thích rõ lí do tại sao con làm vậy là sai, cũng không cho con phương án xử lí sau đó.

𝟑. Đ𝐢𝐞̂̀𝐮 𝐪𝐮𝐚𝐧 𝐭𝐫𝐨̣𝐧𝐠 𝐜𝐚̂̀𝐧 𝐡𝐢𝐞̂̉𝐮

Ném đồ không phải vấn đề mà cách con giải tỏa và giao tiếp mới là vấn đề
Nếu chỉ “cấm” mà không “dạy” hành vi sẽ quay lại dưới hình thức khác

𝟒. 𝐂𝐚́𝐜𝐡 𝐱𝐮̛̉ 𝐥𝐲́ đ𝐮́𝐧𝐠

✅ 1. Bình tĩnh trước – dạy sau
Thay vì quát hãy bình tĩnh trước
“mẹ thấy con vừa ném đồ chơi. Tại sao con lại làm như vậy?”
✅ 2. Gọi tên cảm xúc cho con
“Con đang bực đúng không?”
“Con không thích cái này à?”
Giúp con học cách hiểu chính mình
✅ 3. Dạy hành vi thay thế

Cần nói rõ và ngắn gọn ‘Lần sau khi khó chịu con có thể nói với mẹ nhưng đồ chơi này không dành để ném. Nếu lần sau mẹ thấy con ném đồ chơi nữa thì mẹ sẽ không mua đồ chơi cho con lần nào nữa”
✅ 4. Tạo không gian vui chơi và hoạt động, vận động
Nghe thì có vẻ chẳng liên quan nhưng với những đứa trẻ có tính vận động cao thì việc chúng ném đồ đạc đôi khi chúng quá bí bách và ngột ngạt. Việc để con chạy nhảy, chơi trò chơi vận động, ném bóng… mới là cách ném đúng
✅ 5. Kiên định – nhưng không căng thẳng
Lặp lại quy tắc
Không thay đổi theo cảm xúc
👉 Nhẹ nhàng nhưng rõ ràng

Khi nào cần chú ý thêm?
Nếu con:
Ném đồ liên tục, không kiểm soát
Kèm theo la hét, mất bình tĩnh nhiều
Khó dừng lại dù đã được hướng dẫN

👉 Có thể con:
Dư năng lượng nhiều
Hoặc đang gặp khó khăn trong điều tiết cảm xúc
Lúc này, bố mẹ cần quan sát sâu hơn, không chỉ dừng ở hành vi.
Cô Hiền hay nói “Đừng chỉ nhìn hành vi, hãy nhìn nhu cầu phía sau. Một đứa trẻ ném đồ có thể đang:
Muốn được chú ý
Muốn được hiểu
Hoặc đơn giản là… chưa biết cách khác

“Đứa trẻ không sinh ra để làm bố mẹ khó chịu.
Con chỉ đang làm theo cách mà con biết.”
Ném đồ không đáng sợ, bỏ lỡ cơ hội dạy con mới đáng lo.

Bé nhận thức bình thường, nhưng ngồi học không tập trung, dễ bị xao nhãng thì cần hỗ trợ những gì khi ở nhà và ở lớp?

Tin tốt là nhóm này cải thiện rất tốt nếu can thiệp đúng cách.

Dưới đây là hướng hỗ trợ thực tế – dễ áp dụng tại nhà 

 Đây thường liên quan đến:

 2. Nguyên tắc vàng khi dạy bé

 Không ép ngồi lâu

 Không la mắng vì “lười”

 Chia nhỏ thời gian học

 Xen kẽ vận động

 Học có thưởng – có mục tiêu rõ ràng

 3. Công thức học cực hiệu quả (rất nên áp dụng)

 Chu kỳ vàng:

 Ví dụ:

 Cách này giúp não “reset” → tập trung tốt hơn

 4. Tối ưu góc học (rất quan trọng)

Nếu bé dễ mất tập trung:  Cho ngồi quay mặt vào tường

 Mẹo nhỏ:

 5. 5 trò chơi tăng tập trung (cực hiệu quả)

Nói: “Lấy bút đỏ – rồi lấy sách”  Tăng chú ý + ghi nhớ

Cho hình đơn giản  Luyện quan sát

“Vỗ tay 2 cái rồi đứng lên”  Tăng chú ý nghe

 Giúp tập trung lâu hơn tự nhiên

Bật nhạc → tắt là đứng im  Luyện kiểm soát hành vi

 6. Hoạt động giúp bé NGỒI YÊN tốt hơn

 Trước khi học 10–15 phút:

 Sau đó vào học sẽ tập trung hơn rõ

 7. Cách nói giúp bé hợp tác hơn

 “Ngồi yên đi!”

 “Con ngồi thêm 5 phút nữa thôi, xong mẹ cho nghỉ”

 “Sao con không tập trung?”

 “Con làm được đoạn này là giỏi lắm rồi”

 Trẻ rất cần được công nhận nhỏ – liên tục

 8. Dùng hệ thống thưởng (rất hiệu quả)

Ngồi học đủ 10 phút →  1 sao

 Não trẻ sẽ “thích học” hơn

 Khi nào cần lưu ý thêm?

 Nên đi đánh giá chuyên sâu để loại trừ:

 Gợi ý thêm (rất phù hợp bé nhà bạn)

 Sau 2–3 tuần thường thấy cải thiện rõ

𝗛𝗔̀𝗡𝗛 𝗩𝗜 𝗧𝗨̛̣ 𝗞𝗜́𝗖𝗛 𝗧𝗛𝗜́𝗖𝗛 𝗢̛̉ 𝗧𝗥𝗘̉ 𝗧𝗨̛̣ 𝗞𝗬̉ – Đ𝗨̛̀𝗡𝗚 𝗩𝗢̣̂𝗜 𝗡𝗚𝗔̆𝗡 𝗖𝗔̉𝗡 𝗞𝗛𝗜 𝗕𝗔̣𝗡 𝗖𝗛𝗨̛𝗔 𝗛𝗜𝗘̂̉𝗨?

𝐇𝐚̀𝐧𝐡 𝐯𝐢 𝐭𝐮̛̣ 𝐤𝐢́𝐜𝐡 𝐭𝐡𝐢́𝐜𝐡 (𝐒𝐭𝐢𝐦𝐦𝐢𝐧𝐠) 𝐜𝐨́ 𝐭𝐡𝐞̂̉ 𝐭𝐫𝐨̂𝐧𝐠 𝐧𝐡𝐮̛:

1. Vỗ tay liên tục

2. Lắc người qua lại

3. Xoay tròn tại chỗ

4. Gõ ngón tay lên bề mặt

5. Lặp lại câu nói (ví dụ: “lại nữa… lại nữa!”)

6. Dậm chân

7. Chớp mắt nhanh

8. Chơi với tóc

9. Sờ hoặc chà một mảnh vải

10. Đi đi lại lại

11. Xoay đồ vật (như bút chì)

12. Nghe một bài hát lặp đi lặp lại

13. Chà hai tay vào nhau.

Thực chất, những hành vi này liên quan đến hệ xử lý cảm giác của trẻ. Theo nghiên cứu về rối loạn xử lý cảm giác (Sensory Processing Disorder), nhiều trẻ tự kỷ có hệ thần kinh phản ứng quá mức hoặc dưới mức với các kích thích từ môi trường.

𝐕𝐢̀ 𝐯𝐚̣̂𝐲, 𝐭𝐫𝐞̉ 𝐬𝐮̛̉ 𝐝𝐮̣𝐧𝐠 𝐬𝐭𝐢𝐦𝐦𝐢𝐧𝐠 𝐧𝐡𝐮̛ 𝐦𝐨̣̂𝐭 “𝐜𝐨̂𝐧𝐠 𝐜𝐮̣ 𝐭𝐮̛̣ đ𝐢𝐞̂̀𝐮 𝐜𝐡𝐢̉𝐧𝐡”:

Khi quá tải: trẻ lắc người, bịt tai, lặp lại âm thanh để giảm căng thẳng.

Khi thiếu kích thích: trẻ xoay đồ vật, vỗ tay để “kích hoạt” hệ thần kinh.

Khi lo lắng hoặc không hiểu tình huống: trẻ lặp lại lời nói để tạo cảm giác an toàn.

Đ𝐢𝐞̂̀𝐮 𝐪𝐮𝐚𝐧 𝐭𝐫𝐨̣𝐧𝐠 𝐥𝐚̀:

Không phải mọi hành vi stimming đều cần loại bỏ.

Chỉ nên can thiệp khi hành vi gây nguy hiểm hoặc cản trở học tập và giao tiếp.

Quan sát: Hành vi xuất hiện khi nào, trong hoàn cảnh nào

Hiểu nguyên nhân: Trẻ đang thiếu hay quá tải cảm giác

Thay thế phù hợp: Ví dụ cho trẻ đồ chơi cảm giác thay vì xoay đồ nguy hiểm

Dạy kỹ năng: Giúp trẻ học cách giao tiếp nhu cầu thay vì chỉ dùng hành vi

𝑀𝑜̣̂𝑡 đ𝑢̛́𝑎 𝑡𝑟𝑒̉ 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 “𝑙𝑎̣̆𝑝 𝑙𝑎̣𝑖 𝑣𝑜̂ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃𝑎”.

𝑀𝑜̂̃𝑖 ℎ𝑎̀𝑛ℎ 𝑣𝑖 đ𝑒̂̀𝑢 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡ℎ𝑜̂𝑛𝑔 đ𝑖𝑒̣̂𝑝.

𝐂𝐎̂𝐍𝐆 𝐂𝐔̣ Đ𝐈𝐄̂̀𝐔 𝐇𝐎̀𝐀 𝐂𝐀̉𝐌 𝐗𝐔́𝐂 𝐂𝐇𝐎 𝐓𝐑𝐄̉ Đ𝐀̣̆𝐂 𝐁𝐈𝐄̣̂𝐓

𝟒. 𝐊𝐡𝐨̂𝐧𝐠 𝐆𝐢𝐚𝐧 𝐑𝐢𝐞̂𝐧𝐠 𝐓𝐮̛

– 𝐆𝐨́𝐜 𝐘𝐞̂𝐧 𝐓𝐢̃𝐧𝐡:

– Tác dụng: Giảm tối đa các kích thích từ môi trường (ánh sáng, tiếng động, con người) để trẻ tự phục hồi.

– Phù hợp với: Trẻ bị quá tải giác quan. Đây là phương pháp “vàng” cho trẻ tự kỷ khi môi trường xung quanh quá hỗn loạn.